Συλλογισμοί για την «αλλαγή προς το καλύτερο» του Νέου Χρόνου

Στην αρχή της νέας χρονιάς, παίρνουμε, συνήθως, διάφορες αποφάσεις για να βελτιώσουμε πτυχές της προσωπικής, της επαγγελματικής και της πνευματικής μας ζωής. Συχνά, ωστόσο, οι αξιέπαινες αυτές δεσμεύσεις για αυτοβελτίωση ξεπερνούν τις πραγματικές μας δυνατότητες ή την πρόθεσή μας, έστω, να τις τηρήσουμε με συνέπεια ως το τέλος. Στην πραγματικότητα, πάνω από τις μισές αυτές προθέσεις προτού τελειώσει ο μήνας θα έχουν λησμονηθεί· ενδεχομένως ένα ποσοστό γύρω στο 10% έως το τέλος της χρονιάς να μπορέσει πιθανόν να υλοποιηθεί αρκούντως. 

Αν και η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν διαθέτει κάποια ξέχωρη παράδοση να ενθαρρύνει την ανάληψη τέτοιου τύπου αποφάσεων με την έναρξη του πολιτικού έτους (το εκκλησιαστικό της έτος αρχίζει, αντιθέτως, με τον εσπερινό της 31ης Αυγούστου), ο μήνας Ιανουάριος προσφέρει, παρόλα αυτά, μια δική του ευκαιρία να συλλογιστούμε μπροστά στη νέα αρχή που παρουσιάζεται, ανανεώνοντας την ελπίδα για μια «αλλαγή προς το καλύτερο» στη ζωή μας των Ορθόδοξων Χριστιανών. 

Ο Ιανουάριος εγκαινιάζεται με τη δημοφιλή εορτή του Μεγάλου Βασιλείου: ο πρώτος από τους λοιπούς σημαντικούς αγίους, οι οποίοι τιμώνται τον μήνα αυτό. Η 1η Ιανουαρίου είναι επίσης η «ογδόη ημέρα των Χριστουγέννων», η ημέρα, δηλαδή, της Περιτομής του Κυρίου, κατά την οποία Τού δόθηκε «τὸ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα» (Φιλ. β΄, θ΄), Ιησούς, «ὁ Σωτὴρ» του κόσμου. 

Αμέσως μετά από το δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων ακολουθεί η εορτή των Θεοφανείων (6 Ιανουαρίου). Πρόκειται για έναν εορτασμό πλούσιο σε συμβολισμούς, αφιερωμένο στην Ενανθρώπηση, την Αγία Τριάδα και στον αγιασμό της κτίσης κατά τη βάπτιση του Χριστού. Τα Θεοφάνεια μας καλούν να αναλογιστούμε «το λουτρό της παλιγγενεσίας και την ανακαίνιση του Αγίου Πνεύματος» που έχουμε και εμείς λάβει στο δικό μας βάπτισμα, «ὃ ἐξέχεεν ἐφ’ ἡμᾶς πλουσίως διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, ἵνα δικαιωθέντες τῇ ἐκείνου χάριτι κληρονόμοι γενώμεθα κατ’ ἐλπίδα ζωῆς αἰωνίου» (Τίτ. γ΄, στ΄–ζ΄). 

Η επόμενη ημέρα των Θεοφανείων είναι ευλόγως αφιερωμένη στη Σύναξη του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου (7 Ιανουαρίου). Παραγνωρισμένος συχνά μέσα στην πρακτική θεολογία της Εκκλησίας, ο Ιωάννης ο Βαπτιστής παραμένει ένας ακατάπαυστος κήρυκας της μετάνοιας, ένας διαχρονικός προφήτης της ανανέωσης. Αποτελεί πρότυπο μοναχικού βίο, «αγγελικό»,  μαζί και υπόδειγμα για τους μεταγενέστερους ασκητικούς διδασκάλους της ερήμου, όπως ο Μέγας Αντώνιος (17 Ιανουαρίου), οι Άγιοι Μακάριος ο Αιγύπτιος και Μακάριος ο Αλεξανδρεύς (19 Ιανουαρίου), ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος (28 Ιανουαρίου), καθώς και ο Άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ (2 Ιανουαρίου).

Η 10η Ιανουαρίου είναι αφιερωμένη στη μνήμη του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης, του νεότερου αδελφού του Μεγάλου Βασιλείου και «Καππαδόκη Πατέρα» με κύρος αυτοτελές, δίπλα στον κοινό τους φίλο και συνεργάτη, τον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο (25 Ιανουαρίου). Στους τρεις Καππαδόκες προστίθενται οι Αλεξανδρινοί Πατέρες, οι Άγιοι Αθανάσιος και Κύριλλος ο Μέγας (18 Ιανουαρίου), καθώς και ο Άγιος Εφραίμ ο Σύρος (28 Ιανουαρίου). Αυτές οι φωτεινές μορφές του 4ου και 5ου αιώνα συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση της πίστης των τεσσάρων πρώτων Οικουμενικών Συνόδων· μια πίστη που υπερασπίστηκαν αργότερα με σθένος και παρρησία μορφές όπως ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής (21 Ιανουαρίου) και ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός, Μητροπολίτης Εφέσου (19 Ιανουαρίου).

Τέλος, η 25η Ιανουαρίου του τρέχοντος έτους σηματοδοτεί την επέτειο ενός έτους από την κοίμηση του Αρχιεπισκόπου Αναστασίου Τιράνων, Δυρραχίου και πάσης Αλβανίας (1929–2025). Αγαπητός ιεράρχης, διακεκριμένος μελετητής των θρησκειών του κόσμου και πρωτοπόρος ιεραπόστολος (ο ευαγγελικός του ζήλος τον οδήγησε αρχικά στην Ανατολική Αφρική, ως νέο ιερέα στα μέσα της δεκαετίας του 1960, και αργότερα στην Αλβανία κατά την μετακομμουνιστική περίοδο στις αρχές της δεκαετίας του 1990), ο Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος άφησε πίσω του μια μακρά και καρποφόρα ζωή – ζωντανή μαρτυρία του δυναμισμού της Ορθοδοξίας στον σύγχρονο κόσμο.

Καθώς ο μήνας Ιανουάριος πλησιάζει στο τέλος του με τη Σύναξη των Τριών Ιεραρχών (Μεγάλου Βασιλείου, Γρηγορίου του Θεολόγου και Ιωάννου του Χρυσοστόμου) στις 30 του μηνός, κλείνοντας τον παρόντα στοχασμό, παραθέτω ένα απόσπασμα από την ομιλία του Αρχιεπισκόπου Αναστασίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, η οποία εκφωνήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 1982 και έφερε τον τίτλο: Η μαρτυρία των Τριών Ιεραρχών αναφορικά με την “αλλαγή προς το καλύτερο” ή Μια δυναμική της Παγκόσμιας και Διαρκούς Αλλαγής».

Σύμφωνα με τον αείμνηστο ιεράρχη, αυτοί οι «οικουμενικοί διδάσκαλοι» της Εκκλησίας αποτελούν «σύγχρονα και διαχρονικά» πρότυπα για τους Ορθόδοξους Χριστιανούς: με τη μυστηριακή τους παρουσία εμπνέουν την καρδιά, τον νου και την κοινωνία των ανθρώπων. Με την είσοδό μας στο νέο έτος και τη δέσμευση μιας «αλλαγής προς το καλύτερο» στη ζωή μας, ας στραφούμε πρωτίστως στη ζωή της Εκκλησίας για να ακούσουμε τον λόγο της Αγίας Γραφής, της Θείας Λειτουργίας και των αγίων, και ας ανακαλέσουμε, πάνω απ’ όλα, τη διαχρονική παραίνεση του αποστόλου Παύλου:

Παρακαλώ οὖν ὑμᾶς, ἀδελφοί, διὰ τῶν οἰκτιρμῶν τοῦ Θεοῦ, παραστῆσαι τὰ σώματα ὑμῶν θυσίαν ζῶσαν, ἁγίαν, εὐάρεστον τῷ Θεῷ, τὴν λογικὴν λατρείαν ὑμῶν· καὶ μὴ συσχηματίζεσθε τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ μεταμορφοῦσθε τῇ ἀνακαινώσει τοῦ νοός, εἰς τὸ δοκιμάζειν ὑμᾶς τί τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, τὸ ἀγαθὸν καὶ εὐάρεστον καὶ τέλειον.

(Ρωμ. ιβ΄, α΄–β΄)

Από την ομιλία του Αρχιεπισκόπου Αναστασίου

«Η μαρτυρία των τριών οικουμενικών διδασκάλων για μια “αλλαγή προς το καλύτερο” δείχνει τη δυναμική πορεία του ανθρώπου και τις προοπτικές που ανοίγονται μπροστά του, μια πορεία ασύγκριτα τολμηρότερη και λαμπρότερη από κάθε άλλη σύλληψη της ανθρώπινης φύσης. Θα μπορούσε κανείς να την ονομάσει θρησκευτική θεώρηση· όμως δεν περιορίζεται σε αυτό. Είναι συγχρόνως μια προσωπική και κοινωνική αντίληψη, όπως έγινε φανερό, ελπίζω, από την προηγούμενη ανάπτυξη. Η συμβολή της θρησκείας έγκειται ακριβώς στη δύναμή της να υπερβαίνει τα υποτιθέμενα όρια του ανθρώπινου νου, να ενισχύει τη βούλησή μας και να τροφοδοτεί τον αγώνα μας, μέσα από την προοπτική και την ελπίδα να υπερβούμε εκείνο που, εκ πρώτης όψεως, μοιάζει αδύνατο.

Οι Τρεις Ιεράρχες διαδραμάτισαν, έτσι, καίριο ρόλο στην κατεύθυνση ενός βαθύτερου κοινωνικού μετασχηματισμού, γι’ αυτό και οι ιδέες τους σχετικά με τη ριζική μεταμόρφωση του ανθρώπου παραμένουν έως σήμερα τολμηρές και επίκαιρες. Έζησαν πέρα από τον χρόνο, ελεύθεροι από τις συμβάσεις της εποχής τους, με την οικεία γνώση του παρελθόντος, καλλιεργώντας παράλληλα και μια προφητική διορατικότητα για το μέλλον. Συμφιλίωσαν την κοινωνική εμπλοκή με τη δημιουργική μοναξιά, το “θείο σκότος” του δόγματος με τη διαύγεια των ηθικών κριτηρίων, και τη σοφία του κόσμου με την υπέρβασή της, συνθέτοντας τα πάντα αρμονικά μέσα από την αποδοχή του Σταυρού και τη χαρά του Πάσχα. Διέθεταν πρωτοτυπία και εσωτερική ορμή. Αγωνίσθηκαν για τη δική τους προσωπική αγιότητα, σε βαθύ δεσμό με την ανθρωπότητα, καθώς και με την ίδια την ανθρώπινη φύση. Και περιέλαβαν τα πάντα μέσα τους, περιβάλλοντας τους πάντες με το αναστάσιμο φως.

Γι’ αυτό και παραμένουν κατεξοχήν επίκαιροι στο εδώ και στο τώρα. Με την αυστηρότητα της σκέψης τους και τη γνησιότητα της ζωής τους, μαρτυρούν σταθερά ότι ο άνθρωπος έχει κληθεί προς μια ριζική μεταμόρφωση και αλλαγή. Δεν πρόκειται για μια εξωτερική ή επιφανειακή μεταβολή, αλλά για μια διαφοροποίηση της ίδιας της ύπαρξής μας, ικανή να μεταμορφώσει μαζί και ολόκληρη την κτίση. Είναι μια αλλαγή που συντελείται με βαθιά συνείδηση της ενότητας του κόσμου. Η κατάληξη της αλλαγής αυτής συνάδει με τη θέωση.

Οι Τρεις Ιεράρχες δεν ανήκουν στο παρελθόν· συνεχίζουν να μετέχουν ενεργά στη ζωή της Εκκλησίας. Αποτελούν μια σύγχρονη, αλλά και διαχρονική πραγματικότητα, εκφράζοντας αδιάλειπτα τη σκέψη της Εκκλησίας. Μαζί με όλους τους αγίους συγκροτούν ένα ζωντανό μέλος του εκκλησιαστικού σώματος. Διότι οι άγιοι εξακολουθούν να ζουν και να ενεργούν μέσα από τη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας, στον λειτουργικό χρόνο. Η μυστηριακή τους παρουσία και έμπνευση συμβάλλει ακατάπαυστα —αν μου επιτραπεί ένας τέτοιος τολμηρός παραλληλισμός — σε έναν “βιολογικό” καθαρισμό από τα κατάλοιπα που γεννά η ανθρώπινη αδυναμία και μικρότητα, και τα οποία συσσωρεύονται μέσα από τα σφάλματα, τις ανεπάρκειες και τις ασυνέπειές μας.

Η Ορθοδοξία πάντοτε ζούσε —και συνεχίζει να ζει— από τη μαρτυρία των Τριών Ιεραρχών, μια μαρτυρία που ενθαρρύνει τη δυναμική και διαρκή ανανέωση. Η πορεία αυτή για την “αλλαγή προς το καλύτερο” δεν βιώνεται ως νομικιστικός εξαναγκασμός, φορτισμένος με ηθικιστική ακαμψία, αλλά ως γιορτή· ως ο εορτασμός μιας λαμπρής εξόδου από την «καταπιεστική και ζοφερή» Αίγυπτο της ζωής μας, με οδηγό τον Χριστό, τον Εσταυρωμένο και Αναστάντα.

«Εἰ οὕτω φρονεῖς καὶ πράττεις» θα έλεγε και σήμερα ο Γρηγόριος ο Θεολόγος στον καθένα από εμάς, στην Εκκλησία μας και στους ανθρώπους όλου του κόσμου, «καὶ τὸν λόγον τούτων κατανοεῖς, καινὰ σοι πάντα γίνεται, καὶ ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ καὶ πᾶσα ἡ κτίσις» (Λόγος μδ΄, θ΄).

Αυτό το φως της Ανάστασης διαπερνά τον νου, τις αισθήσεις και τη συνείδηση του Ορθόδοξου ανθρώπου. Αυτός ο παιάνας της Ανάστασης εντείνει το αίσθημα της ευθύνης και της δέσμευσής μας. Αυτή η οπτική της Ανάστασης γεμίζει τα όνειρα και τη φαντασία μας με την ευρύτητα όλων εκείνων που έχουμε κληθεί να πραγματώσουμε»¹.

¹ Archbishop Anastasios (Yannoulatos), “The Dynamic of Universal and Continuous Change: The Testimony of the Three Hierarchs on ‘Change for the Better’,” στο Facing the World: Orthodox Christian Essays on Global Concerns, μτφρ. Pavlos Gottfried (St. Vladimir’s Seminary Press, 2003), σσ. 155–177, ιδίως 176–177.