Η «Κηνωσία» και το αίτημα της αγιοκατάταξης

Πώς ένας άγιος αναγνωρίζεται ως άγιος; Προσπαθώντας να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα, οι Char Mansfield και Byron Walker επιδιώκουν να ανασυστήσουν στη συλλογική μνήμη ένα πρόσωπο, του οποίου την αγιότητα εξήρε κάποτε ο ίδιος ο Χριστός.

Το εγχείρημά τους, θεμελιωμένο στην επιστημονική έρευνα, στον σεβασμό και στη βαθιά προσήλωση στην Ορθόδοξη παράδοση, αποβλέπει στην αναγνώριση μιας μορφής που ουδέποτε έλαβε επίσημη αγιοκατάταξη — μιας γυναίκας την οποία αποκαλούν «Κηνωσία».

Η γυναίκα αυτή ταυτίζεται με τη φτωχή χήρα, η οποία, σύμφωνα με το κατά Μάρκον (κεφ. 12) και το κατά Λουκάν (κεφ. 21) Ευαγγέλιο, είχε καταθέσει στο γαζοφυλάκιο του Ναού δύο μικρά χάλκινα νομίσματα. Αν και η προσφορά της έμοιαζε ασήμαντη, αντιπροσώπευε, ωστόσο, την περιουσία της όλη. Η πράξη της προσέλκυσε την προσοχή του Ιησού, για να τη φέρει ως παράδειγμα στους μαθητές του:

«Ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι ἡ χήρα αὕτη ἡ πτωχὴ πλεῖον πάντων ἔβαλεν τῶν βαλλόντων εἰς τὸ γαζοφυλάκιον·πάντες γὰρ ἐκ τοῦ περισσεύοντος αὐτοῖς ἔβαλον, αὕτη δὲ ἐκ τῆς ὑστερήσεως αὐτῆς πάντα ὅσα εἶχεν ἔβαλεν, ὅλον τὸν βίον αὐτῆς» (Μάρκ. ιβ’, 43–44).

Εικόνα του π. Theadore Jurewicz στον ναό του St. George Coptic Orthodox Church.

Οι Mansfield και Walker προσεγγίζουν το εγχείρημα με εξαιρετική επιμέλεια και βαθύ σεβασμό. Αμφότεροι διαθέτουν θεολογική κατάρτιση· ο Walker είναι ποιμένας στο Σιάτλ με ειδίκευση στη χριστιανική αγωγή, ενώ η Mansfield κατέχει διπλό μεταπτυχιακό τίτλο, Master of Divinity (MDiv) από το Princeton Theological Seminary και Master of Social Work από το Rutgers.

Παρότι και οι δύο προέρχονται από τον προτεσταντικό χώρο, έχουν αφιερώσει πολυετή προσπάθεια, εμβαθύνοντας συστηματικά στην Ορθόδοξη θεολογία και στην ιερή τέχνη. Ο Walker μεγάλωσε σε περιβάλλον εμποτισμένο από την παρουσία αρχαίων Ορθόδοξων ναών στην Ιερουσαλήμ και τη Βηθλεέμ, γεγονός που του προσέδωσε άμεση και βιωματική εξοικείωση με την ανατολική χριστιανοσύνη· η Mansfield βρίσκεται σε στάδιο προετοιμασίας για χειροτονία στην Πρεσβυτεριανή Εκκλησία και έχει μελετήσει πατρολογία, καθώς και την ελληνική γλώσσα, προκειμένου να προσεγγίσει σε βάθος τις πηγές της πρώιμης Εκκλησίας.

Αυτό που άρχισε ως προσωπικός θαυμασμός εξελίχθηκε, στη συνέχεια, σε ενδελεχή διερεύνηση, όταν οι Mansfield και Walker διαπίστωσαν ότι η ευαγγελική αυτή χήρα δεν αναγνωρίστηκε ποτέ επισήμως ως αγία. Παρά τη σύντομη παρουσία της στα κείμενα του Ευαγγελίου, οι πρώτες τους έρευνες ανέδειξαν έναν πλούτο ιστορικής ευλάβειας γύρω από το πρόσωπό της.

«Για ποιον λόγο να μην έχει αγιοκαταταχτεί ποτέ η Κηνωσία, ενώ άλλοι άγιοι που διαθέτουν σαφώς φτωχότερη βιβλική αφήγηση, λιγότερες πατερικές αναφορές και περιορισμένη εικονογραφική παρουσία, τιμώνται ως άγιοι, παρ’ όλα αυτά;» διερωτάται η Mansfield.

«Αυτό αποτελεί το βασικό κίνητρο της αναζήτησής μας» σημειώνει ο Walker. «Πώς μπορεί να ερμηνευθεί κάτι που μοιάζει με παράλειψη απλώς;»

Αν και το όνομα της γυναίκας δεν διασώζεται στο βιβλικό κείμενο, οι Mansfield και Walker την αποκαλούν «Αγία Κηνωσία», αντλώντας τον χαρακτηρισμό από το δόγμα της κένωσης, δηλαδή της εκούσιας αυτοταπείνωσης του Χριστού, όπως αυτή περιγράφεται στην Προς Φιλιππησίους 2.

Σύμφωνα με μαρτυρίες Πατέρων της Εκκλησίας, όπως του Ιωάννη του Χρυσοστόμου, η χήρα αυτή «ἐκένωσε ἑαυτήν», όχι μόνον προσφέροντας τα νομίσματά της, αλλά παραδίδοντας όλα της τα υπάρχοντα, προεικονίζοντας σιωπηρά τη θυσία του ίδιου του Χριστού λίγες ημέρες αργότερα. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος χρησιμοποιεί ρητώς τον όρο «κένωσις» για να περιγράψει την πράξη αυτής της αυταπάρνησης.

«Είναι ένας εξαιρετικά ασυνήθιστος όρος» εξηγεί η Mansfield. «Χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά για τον Ιησού· το γεγονός, λοιπόν, ότι εφαρμόζεται για να περιγράψει τη δική της πράξη είναι πραγματικά εντυπωσιακό, ιδίως αν αναλογισθούμε ότι αυτή έλαβε χώρα τρεις ημέρες πριν από τη Μεγάλη Παρασκευή».

Παρόλα αυτά, μέσα σε τόσους αιώνες λειτουργικής, θεολογικής και εικονογραφικής μνημόνευσης, η γυναίκα αυτή παρέμεινε ανώνυμη και εκτός επίσημης αγιοκατάταξης. Το έργο των Mansfield και Walker, επομένως, δεν αποσκοπεί στο να εισαγάγει κάποιο νέο στοιχείο, αλλά να αναδείξει και να επαναφέρει στο προσκήνιο μια βαθιά και πλούσια παράδοση.

«Το νόμισμα της χήρας» σε βυζαντινή ευαγγελική μικρογραφία, 1200–1299, φυλασσόμενη στη Μονή Ιβήρων στο Άγιον Όρος.

Οι Mansfield και Walker επισημαίνουν επίσης ότι πολλοί άγιοι της πρώιμης Εκκλησίας έλαβαν το όνομά τους εκ των υστέρων. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η Αγία Φωτεινή, η Σαμαρείτιδα γυναίκα στο φρέαρ (Ιω. δ’, 5–42), η Αγία Βερονίκη, η αιμορροούσα γυναίκα  (Ματθ. θ’, 20–22· Μάρκ. ε’, 25–34· Λουκ. η’, 43–49), καθώς και ο Άγιος Δισμάς, ο μετανοημένος ληστής που σταυρώθηκε μαζί με τον Χριστό (Λουκ. κγ’, 39–43).

«Η απόδοση του ονόματος δεν συνιστά πράξη επινόησης, είναι αντιθέτως έκφραση τιμής και ευλάβειας» σημειώνει η Mansfield. «Θα αποτελούσε ουσιώδες στοιχείο της παράδοσης και δεν θα γινόταν αντιληπτό ως κάτι αναληθές».

Αν και δεν τη συναντούμε σε προηγούμενη παράδοση, η ονομασία Κηνωσία δηλώνει μια θεολογική αλήθεια: ότι η αυτοπροσφορά της γυναίκας αυτής αντανακλά την ίδια την κενωτική αγάπη του Χριστού.

Η έρευνα των Mansfield και Walker έφερε στο φως στοιχεία που δείχνουν ότι η γυναίκα αυτή ουδέποτε λησμονήθηκε από την Εκκλησία —όπως συνέβη με άλλες μορφές, λόγου χάριν τον Άγιο Φανούριο, τον Νεοφανή — απλώς παραμερίστηκε στο πλαίσιο κάποιων τυπικών διαδικασιών αναγνώρισης της αγιότητας.

Ψηφιδωτό από τη Βασιλική του Sant’Apollinare Nuovo, στη Ραβέννα της βόρειας Ιταλίας, περ. 500–520 μ.Χ. Πρόκειται για μία από τις αρχαιότερες σωζόμενες απεικονίσεις του θέματος «Το νόμισμα της χήρας».

Η μορφή της απεικονίζεται σε ψηφιδωτά της Ραβέννας του 6ου αιώνα, σε ευαγγελικές μικρογραφίες και σε τοιχογραφίες, όπου παρουσιάζεται ενώπιον του Χριστού σε στάση ταπείνωσης, με το κιβώτιο των προσφορών του Ναού να παρεμβάλλεται μεταξύ τους.

Αρχαιότερη σωζόμενη απεικόνιση στο οπισθόφυλλο ενός ελεφαντοστέινου, σκαλιστού καλύμματος Ευαγγελίου στη Ραβέννα, που χρονολογείται μεταξύ 450–499 μ.Χ.

Η μορφή της περιλαμβάνεται συστηματικά σε λειτουργικά αναγνώσματα (lectionaries) και τιμάται στις αλεξανδρινές και κοπτικές λειτουργικές παραδόσεις, μαζί με άλλες βιβλικές μορφές όπως ο Άβελ, ο Αβραάμ και ο Ζαχαρίας. Στα αιθιοπικά τυπικά χειροτονίας διακονισσών μνημονεύεται μεταξύ των αγίων γυναικών, πλάι στη Θεοτόκο και τη Μαρία τη Μαγδαληνή· ενώ αρχαίες λειτουργίες, όπως εκείνες που αποδίδονται στον Μάρκο τον Ευαγγελιστή, αναφέρονται ρητώς στην προσφορά της και την προβάλλουν ως υπόδειγμα πίστης και αυταπάρνησης.

Εικόνα του Robin Johansson, βασισμένη σε εικόνα του Fadi Mikhail, η πρώτη που απεικονίζει την Κηνωσία με φωτοστέφανο.

Η παραδοσιακή εικονογραφία δεν την απεικονίζει με άλω. Ωστόσο, ένας Κόπτης αγιογράφος, ο Fadi Mikhail, επέλεξε συνειδητά να αποκλίνει από την καθιερωμένη πρακτική.

Όταν οι Mansfield και Walker τον ρώτησαν για ποιον λόγο τής απέδωσε φωτοστέφανο, ο Mikhail απάντησε απλά: «Μα ο ίδιος ο Χριστός αναγνώρισε την αγιότητα αυτής της γυναίκας. Ποιοι είμαστε εμείς να το αρνηθούμε;»

Η απάντηση αυτή εκφράζει και το πνεύμα των Mansfield και Walker: δεν έρχονται να διεκδικήσουν μια εκκλησιαστική αυθεντία, αλλά να αναγνωρίσουν απλώς την ομορφιά και την αγιότητα που έχει ήδη επικυρώσει ο ίδιος ο Χριστός.

Μια τέτοια ταπεινοφροσύνη αντανακλά η μεθοδολογία τους. Αντί να συντάξουν απομονωμένα μια αγιολογία, ζήτησαν τη γνώμη Ορθοδόξων επισκόπων, θεολόγων, αγιογράφων, απευθύνθηκαν σε δίκτυα γυναικών, όπως το Axia Women. Παράλληλα, συμβουλεύθηκαν και ειδικούς, όπως τη δρα Susan Ashbrook Harvey, καθώς και κληρικούς τόσο της Ελληνικής όσο και της Κοπτικής Ορθόδοξης παράδοσης.

Αρμενική ορθόδοξη φωτισμένη παράσταση στο περιθώριο χειρογράφου των Ευαγγελίων του πρίγκιπα Vasak, προερχόμενη από την Κιλικία της Μικράς Ασίας, περ. 1250–1299. Φυλάσσεται στη Freer Gallery of Art στην Ουάσιγκτον.

Σκοπός τους δεν είναι να επιβάλουν μια θέση, αλλά να αφουγκραστούν και να θέσουν την έρευνά τους στη διάθεση των αρμόδιων εκκλησιαστικών και τοπικών κοινοτήτων, συμβάλλοντας έτσι στη συγκρότηση, από τη βάση, του θεολογικού, λειτουργικού και κοινοτικού φακέλου που θα μπορούσε να στηρίξει την αγιοκατάταξη. Το έργο των Mansfield και Walker απηχεί ευρύτερους προβληματισμούς σχετικά με το πώς η αγιοκατάταξη μπορεί να αντανακλά όχι μόνον ιεραρχικές αποφάσεις, αλλά και κινήσεις ευλαβείας από το εκκλησιαστικό σώμα.

Η αγιοκατάταξη στην Ορθόδοξη Εκκλησία ανέκαθεν εκκινούσε με οργανικό τρόπο, μέσα από την τοπική ευλάβεια των πιστών. Οι εκκλησιαστικές κοινότητες μνημονεύουν, τιμούν και αναδεικνύουν πρόσωπα των οποίων ο βίος αποκαλύπτει αγιότητα, και ακολούθως οι επίσκοποι επισημοποιούν την αναγνώριση που έχει ήδη αναδυθεί αυθόρμητα στο σώμα των πιστών.

Την εκκλησιολογική αυτή πραγματικότητα σέβονται ιδιαιτέρως οι Mansfield και Walker. Η έρευνά τους δεν προϋποθέτει ούτε διεκδικεί αυθεντία, αλλά εστιάζεται στη συγκέντρωση και τεκμηρίωση των δεδομένων έτσι ώστε οι ίδιες οι Ορθόδοξες κοινότητες να διακρίνουν εάν επιθυμούν να αναδείξουν κάποια μορφή.

Η πρόσφατη αγιοκατάταξη της Αγίας Όλγας της Αλάσκας από την Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική λειτουργεί ως ενθαρρυντικό προηγούμενο, καθώς αναδύθηκε σε μεγάλο βαθμό μέσα από ομάδες γυναικείας ευλάβειας. Με ανάλογο τρόπο, κάθε κίνηση προς την αναγνώριση της Κηνωσίας οφείλει να προέλθει από τις ίδιες τις κοινότητες της Εκκλησίας· η βιωμένη τους ευλάβεια θα οδηγήσει στην επίσημη εκκλησιαστική αναγνώριση.

Σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία του υλισμού, την όξυνση των κοινωνικών ανισοτήτων και την απομάκρυνση από κάθε πνευματική κληρονομιά, η Κηνωσία αναδεικνύεται ως πρότυπο βαθιάς εμπιστοσύνης, ταπείνωσης και θυσιαστικής αγάπης. Η μορφή της θέτει υπό αμφισβήτηση σύγχρονες αντιλήψεις περί αξίας και πλούτου και προσκαλεί όλους τους χριστιανούς, Ορθόδοξους και μη, να στοχασθούν εκ νέου τι σημαίνει να προσφέρει κανείς ολοκληρωτικά τον εαυτό του.

Η ιστορία της με τα δυο νομίσματα μπορεί να φαίνεται λίγη κατά τα μέτρα του κόσμου· ενώπιον όμως του Κυρίου η αξία της είναι ανεκτίμητη. Τιμώντας την Κηνωσία, η Εκκλησία θα έχει την ευκαιρία να αναδείξει τη μαρτυρία των φτωχών και περιθωριοποιημένων γυναικών και να καταδείξει την αθόρυβη αγιότητα που διέτρεχε από πάντα τον πυρήνα της χριστιανικής παράδοσης.

Μέσα από το ευλαβικό, στοχαστικό και βαθύτατα κοινοτικό έργο τους, οι Mansfield και Walker δεν εισηγούνται απλώς μια διαδικασία αγιοκατάταξης· προσφέρουν μια εύγλωττη μαρτυρία για τη διαχρονική δύναμη των αγίων και των εκκλησιαστικών κοινοτήτων που τους μνημονεύουν και τους διασώζουν.