Όταν μετακόμισα για πρώτη φορά στην Αθήνα, δεκαπέντε χρονών περίπου, έβλεπα γύρω μου παντού γκράφιτι και μάλιστα πολύ περισσότερα απ’ όσα είχα δει στη Νέα Υόρκη. Κάλυπταν ολόκληρους τοίχους στις γειτονιές, απλώνονταν κατά μήκος των αυτοκινητόδρομων, σκαρφάλωναν ακόμα και στα μνημεία. Τι να είναι άραγε εκείνο που κάνει τους ανθρώπους, κάθε εποχής, να θέλουν να αφήσουν τα γραπτά τους ίχνη; Σήμερα, βέβαια, τα γκράφιτι απαγορεύονται και θεωρούνται φθορά δημόσιας και ιδιωτικής περιουσίας. Παρόλα αυτά, πολλοί συνεχίζουν να τα φτιάχνουν. Τα παρατηρούσα στους δρόμους της Αθήνας και η περιέργειά μου μεγάλωνε ακόμα περισσότερο. Αυτό ήταν και το κίνητρο που με οδήγησε τελικά στη βιβλιοθήκη της Μονής Ιβήρων, στο Άγιον Όρος.
Θα πρέπει εδώ να πω πως ήταν ιδιαίτερα διαφωτιστική και η ανάγνωση του βιβλίου «Silk Road Graffiti» του Dale Johnson, ενός γλωσσολόγου και μοναχού της Συριακής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο Johnson μελέτησε κάποιες σημειώσεις που είχαν αφήσει οι αναγνώστες στα περιθώρια των αρχαίων ειληταρίων, τα λεγόμενα marginalia και περιέγραφε στο βιβλίο του όλα εκείνα που είχε εκεί εντοπίσει: λέξεις που έγραφαν παιδιά για να εξασκηθούν στο γράψιμο, διάφορα μηνύματα ταξιδιωτών, στα οποία μπορεί και να απαντούσαν κάποιοι χρόνια αργότερα, ακόμα και σκίτσα και σημειώσεις μαζεμένες εκεί, μέσα στο πέρασμα πολλών εκατοντάδων χρόνων. Και με ενοχλούσε πάντα το ότι οι ιστορικοί αντιμετωπίζουν πολλές φορές αυτές τις σημειώσεις ως κάτι δευτερεύον ή ακόμη και ως κάτι που αποσπά την προσοχή από το κυρίως κείμενο. Γιατί όσο προχωρούσα στην έρευνά μου, τόσο καλύτερα συνειδητοποιούσα ότι στις άκρες αυτές των χειρογράφων αποκαλυπτόταν ο αναγνώστης, με τις αμφιβολίες του, τις ιδέες του, την αέναη περιέργειά του. Τέτοια παρόμοια ίχνη δεν αφήνουν και οι δημιουργοί όλων αυτών των γκράφιτι σήμερα τους τοίχους της Αθήνας;
Έτσι, τον Δεκέμβριο του 2025, έκανα ένα ταξίδι στην Ιερά Μονή Ιβήρων, στο Άγιον Όρος, για να αναζητήσω εκεί τυχόν σημειώσεις, γραμμένες ενδεχομένως στο περιθώριο της σελίδας των μεσαιωνικών χειρογράφων. Ξεκίνησα από την ηπειρωτική Ελλάδα και ύστερα από ένα μεγάλο ταξίδι, έφτασα στη Μονή σαν προσκυνητής: ήμουν κουρασμένος, μα ήξερα καλά τον λόγο για τον οποίο είχα φτάσει εκεί. Αισθάνθηκα πάραυτα πως είχα μεταφερθεί στον Μεσαίωνα. Ο χρόνος στο μοναστήρι κυλούσε διαφορετικά, παρόλο που οι καμπάνες τον μετρούσαν με τους χτύπους τους, σημαίνοντας τις ακολουθίες και τις άλλες δραστηριότητες της μέρας. Η αρχιτεκτονική, η καθημερινή ζωή των μοναχών στο κοινόβιο και το γενικότερο τοπίο που πλαισίωνε τον τόπο γύρω, με ξάφνιασαν περισσότερο απ’ όσο περίμενα.
Άποψη της Βιβλιοθήκης της Μονής Ιβήρων. Φωτογραφία: Ευγενική παραχώρηση του Ari Antelman.
Πέρασα, λοιπόν, μέσα από μια σκοτεινή είσοδο και βρέθηκα στη βιβλιοθήκη, σε έναν χώρο θολωτό με πλίνθινες αψίδες και ράφια που έφταναν ψηλά, μέχρι την οροφή, και από τις δύο πλευρές ταξινομημένα. Και φαίνονταν από κει κι άλλοι διαδοχικοί διάδρομοι με ράφια ξύλινα και γυάλινες προθήκες. Ο υπεύθυνος της βιβλιοθήκης, ο μοναχός Θεολόγος Ιβηρίτης, προσφέρθηκε να με ξεναγήσει και να μου δείξει τη συλλογή των χειρογράφων.
Υφασμάτινη θήκη χειρογράφου, πάνω στην οποία εικονίζεται ζωγραφισμένο με μελάνι το έντομο που είχε προκαλέσει φθορές στο χειρόγραφο. Φωτογραφία: Ευγενική παραχώρηση του Ari Antelman.
Το πρώτο πράγμα που μου τράβηξε αμέσως την προσοχή ήταν οι θήκες των χειρογράφων. Οι περισσότεροι τόμοι ήταν τυλιγμένοι μέσα σε λευκές υφασμάτινες θήκες για προστασία από τα έντομα. Πάνω σε κάθε θήκη υπήρχε ένα μικρό σύμβολο με μελάνι, δίπλα του ένας αριθμός και παραδίπλα ακόμα κάτι γεωμετρικά σχήματα. Και ακριβώς από κάτω, ήταν ζωγραφισμένο το σκαθάρι ή το έντομο που είχε προκαλέσει στο χειρόγραφο φθορές.
Χειρόγραφα κατεστραμμένα από έντομα. Φωτογραφία: Ευγενική παραχώρηση του Ari Antelman.
Μου έφερε λύπη να βλέπω τόσα χειρόγραφα φθαρμένα και φαγωμένα από τα έντομα. Χάνονταν σιγά σιγά ολόκληρες συλλογές χειρογράφων, τα έντομα τις κατέτρωγαν. Έκλεισα, θυμάμαι, ένα βιβλίο με τέτοια προσοχή, λες και ήταν από τσόφλι αυγού, μη τυχόν και σπάσει. Ένα μικρό σύννεφο σκόνης σηκώθηκε μέσα από τις σαπισμένες σελίδες. Το παλιό εκείνο χαρτί μύριζε χώμα. Μου έδωσε την αίσθηση πως βρισκόμουν σε κάποια αρχαιολογική ανασκαφή. Να κρατάω στα χέρια μου ένα βιβλίο, όπως αυτό, του 9ου αιώνα, δεν ήταν λίγο.
Ο Ari κρατώντας χειρόγραφα, στη βιβλιοθήκη της Μονής Ιβήρων. Φωτογραφία: Ευγενική παραχώρηση του Ari Antelman.
Ο μοναχός Θεολόγος Ιβηρίτης ασχολείται εδώ και χρόνια με την ψηφιοποίηση των χειρογράφων προκειμένου να διασωθούν όσο γίνεται περισσότερα, προτού καταστραφούν ολοκληρωτικά. Την ώρα που τον βοηθούσα, μου εξηγούσε και μου μετέφραζε τις σημειώσεις που βρίσκαμε στα περιθώρια των σελίδων και που είχαν γραφτεί σε διαφορετικές εποχές στο ίδιο πάνω χειρόγραφο: σχόλια που αναφέρονταν στην οθωμανική κατάκτηση της Ελλάδας, μαζί με άλλες ιστορικές πληροφορίες, υπογραφές, σκίτσα και σχέδια, ακόμη και κάποιες ακατανόητες μουντζούρες σημειωμένες στην άκρη της σελίδας, εκεί. Όλα αυτά με είχαν εντυπωσιάσει.
Στο μέσα μέρος του εξώφυλλου ενός χειρογράφου, κάποιοι είχαν διαλέξει να αφήσουν τα ίχνη τους στο πέρασμα των αιώνων: έβλεπες σταυρούς, ονόματα και ημερομηνίες, απαντήσεις και σχόλια πάνω σε προηγούμενα μηνύματα. Σε ένα άλλο χειρόγραφο, εντόπισα και κάποιο άγραφο φύλλο στο τέλος του τόμου, όπου ήταν σημειωμένο σε δυο σειρές ένα κείμενο παράξενο, σαν κώδικας. Σε κάποιους άλλους τόμους, είδα υπογραφές, γραμμένες ξανά και ξανά, τα ίδια ονόματα το ένα πάνω στο άλλο.
Να, λοιπόν, που η ανάγκη του κάθε αναγνώστη να αφήσει το δικό του σημάδι στις σελίδες δεν χαρακτήριζε μόνο εκείνους που είχε μελετήσει ο Johnson στον Δρόμο του Μεταξιού· είναι μια κοινή έκφραση που τη συναντούμε σε διαφορετικούς πολιτισμούς, παντού, σε όλο τον κόσμο. Και μ’ ενθουσίασε η διαπίστωση πως το κάθε χειρόγραφο έκρυβε τουλάχιστον τρεις ιστορίες: όσα έλεγε το ίδιο το κείμενο, τη διαδρομή του μέσα στους αιώνες, αλλά και τα σημάδια εκείνα στο περιθώριό του. Αισθάνθηκα πως ήμουν κι εγώ ένας κρίκος στη μεγάλη αλυσίδα των ανθρώπων που είχαν ανακαλύψει τα μοναδικά εκείνα βιβλία και πως φρόντιζα κι εγώ μαζί με τους άλλους για την αποκατάσταση και τη διαιώνισή τους. Τα χειρόγραφα αυτά είχαν αντέξει οθωμανικές εισβολές, φθορές εντόμων και άλλα δεινά και είχαν περάσει από αμέτρητα χέρια μέσα στους αιώνες. Και ήθελα γι’ αυτό να συνεχίσουν να υπάρχουν μέσα στον χρόνο.
Λόγω της δυσλεξίας μου, διαβάζω πρώτα όσα είναι γραμμένα στην άκρη της σελίδας και μετά προχωρώ να εστιάσω στο κέντρο της. Για αυτό και το περιθώριο του χαρτιού είναι για μένα ένα κομμάτι που δείχνει ειλικρίνεια. Το κείμενο ενός βιβλίου μεταφέρει εκείνα που πρέπει και όσα είναι αναμενόμενο να ειπωθούν, ενώ τα περιθώρια δείχνουν αυτά που δεν μπορούν να μείνουν ανείπωτα. Η σκέψη αυτή, άλλωστε, είχε οδηγήσει τα βήματά μου από τη Νέα Υόρκη, στην Αθήνα και από εκεί, σε μία από τις ιερότερες βιβλιοθήκες της Ορθοδοξίας, στη Βόρεια Ελλάδα. Και όσα έμοιαζαν αρχικά ασήμαντα και ήταν σημειωμένα στην άκρη, πλάι στο κυρίως κείμενο, αποδείχθηκαν τελικά ένα πολύτιμο αρχείο. Γιατί το περιθώριο της σελίδας δεν είναι ένα μέρος για διάσπαρτες και τυχαίες σημειώσεις απλώς, αλλά ένα περιθώριο ζωής για εκείνους που γράφουν και που έχουν ανάγκη να βρουν κι αυτοί έναν δικό τους χώρο.
Ο Ari Antelman είναι μαθητής της Γ΄ Λυκείου στη Σχολή Μωραΐτη, στην Αθήνα. Μεγάλωσε στη Νέα Υόρκη και αυτή την περίοδο κάνει τη δική του έρευνα για τη γλώσσα και τη μνήμη στις κοινότητες της ομογένειας στην Αμερική.
