• By Orthodox Observer
  • 16 Φεβρουαρίου 2026

Η Ελένη (Hélène) Γλύκατζη-Αρβελέρ, η ελληνογαλλίδα βυζαντινολόγος που με το έργο και τη δημόσια παρουσία της επανέφερε το Βυζάντιο στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής ιστορίας — όχι ως αδύναμο ιστορικό επίλογο, αλλά ως ανθεκτικό και συγκροτημένο κράτος — απεβίωσε τη Δευτέρα. Ήταν 99 ετών.

Η κ. Αρβελέρ υποστήριζε ότι η Βυζαντινή Αυτοκρατορία δεν πρέπει να προσεγγίζεται μέσα από απλουστευτικά στερεότυπα, αλλά μέσα από τους θεσμούς της: τη διοίκηση, το δίκαιο, τη διπλωματία, τη γεωγραφική της θέση και τον μακρόχρονο αγώνα που κατέβαλε για να διατηρήσει τη συνοχή της στο σταυροδρόμι των ηπείρων. Σε συνέντευξή της το 1985 είχε διατυπώσει μια φράση που έμελλε να αποτελέσει το πνευματικό της σήμα κατατεθέν: «η Βυζαντινή Αυτοκρατορία υπήρξε κράτος πολυεθνικό, πολυπολιτισμικό και παρόλα αυτά, ενιαίο» («Byzance était un État multiethnique, multiculturel et pourtant unitaire» – Le Monde, 6 Μαΐου 1985).

Το έργο της «Byzance et la Mer» ανέδειξε τη ναυτική ισχύ του Βυζαντίου, τα εμπορικά του δίκτυα, τη στρατηγική του στόλου και τις πολιτισμικές διασυνδέσεις που διαμόρφωσαν σε βάθος την ιστορία της Μεσογείου.

Η προσήλωσή της σε μια ερμηνεία του Βυζαντίου που απέφευγε τόσο τις εξιδανικεύσεις όσο και τις απλουστεύσεις, την ανέδειξε σε μια διεθνώς αναγνωρισμένη επιστήμονα στη Γαλλία, αλλά και την Ελλάδα, μια διανοούμενη με δημόσιο λόγο και ευδιάκριτη παρουσία: ήταν μια μελετήτρια οξυδερκής, λιτή στον λόγο, κριτική απέναντι στον εύκολο εθνικισμό και πρόθυμη να αντιμετωπίσει την Ιστορία ως εργαλείο κατανόησης της σύγχρονης εξουσίας.

Υπήρξε επίσης πρωτοπόρος στη γαλλική πανεπιστημιακή ζωή. Σπούδασε στην Αθήνα και συνέχισε στο Παρίσι· διέγραψε μια ερευνητική πορεία στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας (CNRS) και δίδαξε στη Σορβόννη, για να αναδειχθεί τελικώς πρόεδρος του Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne (1976–1981) και κατόπιν πρύτανης της Ακαδημίας των Παρισίων (1982–1989). Ήταν ένας σπάνιος δημόσιος ρόλος για μια μεσαιωνολόγο και, όπως τονιζόταν τότε συχνά, με ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς μια γυναίκα καταλάμβανε την κορυφή του γαλλικού πανεπιστημιακού συστήματος.

Το ερευνητικό της έργο κάλυψε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων· σταθερό του γνώρισμα, ωστόσο, υπήρξε η ανάδειξη ενός Βυζαντίου θεσμικά συγκροτημένου και ιστορικά απτού. Ήταν ένα κράτος, όπως η ίδια έλεγε, που επιβίωσε χάρη στη διακυβέρνηση, στην ικανότητα προσαρμογής και στη διαχείριση της πολυμορφίας του. Τα βιβλία και οι συγκεντρωτικοί τόμοι των μελετών της άσκησαν καθοριστική επιρροή στη διδασκαλία και στη δημόσια συζήτηση γύρω από την πολιτική λογική της αυτοκρατορίας.

Στις 8 Μαΐου 2025 συμμετείχε ως μία από τις κεντρικές ομιλήτριες σε τιμητική εκδήλωση για τον Οικουμενικό Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίο στο Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή, στην Αθήνα — μια σύναξη πολιτικών, ακαδημαϊκών και ανθρώπων του πολιτισμού, οι οποίοι αναφέρθηκαν στη ζωή και το έργο του. Στην τοποθέτησή της υπογράμμισε τη σημασία του Οικουμενικού Πατριαρχείου για τον Ελληνισμό και υπενθύμισε την παρουσία του Πατριάρχη Βαρθολομαίου στη δημόσια ζωή της Ευρώπης, κάνοντας ιδιαίτερη μνεία στη συνάντησή του με τον Πρόεδρο Ζακ Σιράκ στο Παρίσι.

Σε δήλωσή του για την εκδημία της, ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής κ. Ελπιδοφόρος ανέφερε: «Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ προσέφερε στον κόσμο ένα αληθέστερο Βυζάντιο — μια κληρονομιά πίστεως, παιδείας και ανθεκτικής διακυβέρνησης. Τιμούμε τη μνήμη της με ευγνωμοσύνη και προσευχή».

Βιογραφία

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ γεννήθηκε στην Αθήνα στις 29 Αυγούστου 1926 και μεγάλωσε μέσα στις αναταράξεις του πολέμου και της Κατοχής. Σύμφωνα με βιογραφικές αναφορές, με την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου εντάχθηκε σε νεαρή ηλικία στην Αντίσταση στην Αθήνα. Στη συνέχεια, σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και το 1953 μετέβη στο Παρίσι για να αφοσιωθεί στις βυζαντινές σπουδές.

Στη γαλλική πρωτεύουσα οικοδόμησε μια σταδιοδρομία που συνδύασε την έρευνα με τη θεσμική συγκρότηση της πανεπιστημιακής ζωής. Εργάστηκε στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας (CNRS) και κατόπιν εντάχθηκε στο διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου των Παρισίων, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην ανασυγκρότηση του γαλλικού πανεπιστημιακού χώρου μετά το 1968, με τη δημιουργία του Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne και τη μετέπειτα προεδρία της σε αυτό. Η ίδια είχε αναφερθεί στις προκλήσεις της περιόδου, όταν κλήθηκε να διαχειριστεί τη φοιτητική αναταραχή και τις πολιτικές αντιπαραθέσεις, ενώ παράλληλα επέκτεινε τις υποδομές και ενίσχυσε το ακαδημαϊκό εύρος του ιδρύματος.

Το 1982, ο François Mitterrand την διόρισε πρύτανη της Ακαδημίας των Παρισίων και καγκελάριο των Πανεπιστημίων των Παρισίων — ήταν η πρώτη γυναίκα που κατέλαβε ένα τέτοιο αξίωμα.

Για το ευρύτερο κοινό υπήρξε μία από τις ελάχιστες ειδικούς που κατόρθωσαν να καταστήσουν το Βυζάντιο επίκαιρο χωρίς να το απλουστεύσουν, συνδέοντας τον μακρόχρονο ιστορικό ανταγωνισμό Ανατολής και Δύσης με σύγχρονα ζητήματα ευρωπαϊκής ταυτότητας, συνόρων και πολιτισμικής συνέχειας. Σύμφωνα με τη δική της οπτική, το Βυζάντιο δεν ήταν μουσείο· ήταν μια αξιοσημείωτη περίπτωση μελέτης για το πώς επιβιώνουν τα κράτη όταν βρίσκονται περικυκλωμένα, όταν υστερούν αριθμητικά και όταν υποχρεώνονται να διαπραγματευτούν αντί να κατακτήσουν.

Μεταξύ των γνωστότερων έργων της συγκαταλέγονται τα Byzance et la mer («Βυζάντιο και Θάλασσα»), Études sur les structures administratives et sociales de Byzance («Μελέτες για τις διοικητικές και κοινωνικές δομές του Βυζαντίου»), L’Idéologie politique de l’empire byzantin («Η πολιτική ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας»), Byzance : les pays et les territoires («Βυζάντιο: Χώρες και Επικράτειες»), καθώς και μεταγενέστερα βιβλία που διεύρυναν την απήχησή της, όπως τα The Making of Europe, Les Européens και Pourquoi Byzance. Τιμήθηκε με πολυάριθμες γαλλικές και διεθνείς διακρίσεις, μεταξύ των οποίων ο βαθμός του Διοικητή της Λεγεώνας της Τιμής, ο Μεγαλόσταυρος του Εθνικού Τάγματος της Αξίας, ο βαθμός του Διοικητή των Ακαδημαϊκών Φοινίκων, ο βαθμός του Διοικητή του Τάγματος των Τεχνών και των Γραμμάτων, ο αυστριακός Σταυρός Αξίας (ανώτερος αργυρός βαθμός) και το Ολυμπιακό Παράσημο.

Παντρεύτηκε τον Ζακ Αρβελέρ και απέκτησε μία κόρη, τη Μαρί-Ελέν.

(Photo) Φωτογραφία: Η πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόννης και πρέσβειρα της UNICEF, Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ μιλά σε απογευματινή φιλανθρωπική εκδήλωση υπό την αιγίδα του Ιδρύματος Αθανάσιου Κτωρίδη (φωτογραφία: Wikimedia Commons)