• By Γράφει ο π. Nicolas Kazarian
  • 15 Απριλίου 2026

Μια ιστορική, θεολογική και εκκλησιολογική προσέγγιση πάνω στον χαρακτήρα της «Ελληνορθοδοξίας», τον ρόλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου και την εξέλιξη της Ορθοδοξίας στις Ηνωμένες Πολιτείες αναπτύσσει το άρθρο του Σεβασμιωτάτου Αρχιεπισκόπου Αμερικής κ. Ελπιδοφόρου, που γράφτηκε από την εποχή που ήταν ακόμα ιερέας και για το οποίο θα κάνουμε λόγο εδώ. Απηχώντας ένα ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο, αναδεικνύει τον κατ’ ουσίαν υπερεθνικό χαρακτήρα της Ορθοδοξίας, ο οποίος θεμελιώνεται όχι στην εθνοτική προέλευση, αλλά σε μια οικουμενική εκκλησιαστική ταυτότητα, που διαμορφώνεται από τη γεωγραφία, την παράδοση και την Κανονική τάξη.

Ο συγγραφέας αρχικά υπενθυμίζει ότι η Εκκλησία, από τους πρώτους της κιόλας αιώνες, είχε αναπτυχθεί στο πλαίσιο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας: ο πολυπολιτισμικός και πολυεθνοτικός χαρακτήρας της τελευταίας διαμόρφωσε αναλόγως και την εκκλησιαστική οργάνωση. Πιο συγκεκριμένα, αναφέρει:

Ο Ρωμαίος Χριστιανός μπορούσε —τουλάχιστον ως προς την εθνοτική του προέλευση— να ανήκει σε οποιαδήποτε φυλή και να έχει οποιαδήποτε μητρική γλώσσα. Ωστόσο, παρά τις διαφορές αυτές, ήταν μέλος της Εκκλησίας και υπαγόταν στον επίσκοπο της πόλης στην οποία κατοικούσε, προσωρινά ή μόνιμα, όπως ακριβώς υπαγόταν και στη διοίκηση του Ρωμαίου άρχοντα ή του διοικητή της περιοχής. Η ιδιότητά του, επομένως, ως πολίτη της Βασιλείας του Θεού είχε, κατ’ αναλογίαν, τα ίδια χαρακτηριστικά με εκείνη του κάθε πολίτη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ανεξάρτητα από τη φυλή, τη γλώσσα ή την καταγωγή.

Η αρχή αυτή καθιέρωσε τη γεωγραφία —και όχι την εθνοτική προέλευση — ως βάση για την οργάνωση της εκκλησιαστικής ζωής. Η ταυτότητα της Εκκλησίας αντανακλούσε την οικουμενικότητα της Αυτοκρατορίας, ενώ ταυτόχρονα την υπερέβαινε μέσω της ενότητας της πίστης. Η θεμελιώδης αυτή αρχή κατοχυρώθηκε στην παράδοση και επιβεβαιώθηκε από τις Οικουμενικές Συνόδους. Όπως επισημαίνει ο συγγραφέας:

Βάση και κριτήριο της εκκλησιαστικής οργάνωσης υπήρξε πάντοτε η γεωγραφία, αφού κάθε πόλη είχε τον επίσκοπό της, στον οποίο υπάγονταν όλοι οι κάτοικοι της περιοχής, χωρίς καμία διάκριση (γλωσσική ή άλλη), σύμφωνα με την αποστολική διδασκαλία: «Οὐκ ἔνι Ἰουδαῖος οὐδὲ Ἕλλην, οὐκ ἔνι δοῦλος οὐδὲ ἐλεύθερος, οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θῆλυ· πάντες γὰρ ὑμεῖς εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ» (Γαλ. γ’, 28).

Κεντρικό επιχείρημα του άρθρου αποτελεί η σημασία του όρου «Ελληνορθοδοξία». Ο συγγραφέας επιμένει ότι η σύγχρονη εθνοτική του συνδήλωση είναι ιστορικά ανακριβής:

Τα προβλήματα ανέκυψαν όταν, με την άνοδο του εθνικισμού στα Βαλκάνια κατά τον 19ο αιώνα, ο όρος «Ρωμιός» (Rum) αποδόθηκε ως «Έλληνας», προκειμένου να καθοριστεί και εκκλησιαστικώς η αρχή της αναδιοργάνωσης και της ανεξαρτησίας των διαφόρων Ορθοδόξων λαών. Με τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους, κάθε έννοια του Ελληνισμού ερμηνευόταν με εθνικιστικούς όρους πλέον, προσδίδοντας έτσι ένα εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο στον αρχικό όρο «Ρωμιός».

Η διευκρίνιση αυτή είναι ουσιώδης για να κατανοήσει κανείς την αποστολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου, το οποίο ιστορικά λειτούργησε ως ένα ενοποιητικό κέντρο λαών διαφορετικής προέλευσης. Όπως επισημαίνει ο συγγραφέας, «ουδέποτε επεδίωξε τον εξελληνισμό τους (…) κάτι τέτοιο θα ήταν αντίθετο προς τις αρχές και ενάντιο στην ίδια την οικουμενική του ταυτότητα». Αποστολή του υπήρξε, επομένως, η διαφύλαξη της ενότητας της πίστης και της Κανονικής τάξης διατηρώντας, παράλληλα, και έναν σεβασμό προς την πολιτισμική πολυμορφία.

Ωστόσο, η άνοδος του εθνικισμού κατά τον 19ο αιώνα μετατόπισε τα δεδομένα. Η εισαγωγή εθνοτικών κριτηρίων στην εκκλησιαστική ορολογία οδήγησε στην εμφάνιση του «εθνοφυλετισμού», μιας εκτροπής που, όπως σημειώνεται, «διαιρεί το ποίμνιο (…) με βάση την εθνοτική καταγωγή», επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο νοείται η ταυτότητα της Εκκλησίας. Η εξέλιξη αυτή σημάδεψε και τη μεταγενέστερη πορεία της Ορθοδοξίας στην Αμερική.

Η μεταγενέστερη ανάπτυξη της Ορθοδοξίας στις Ηνωμένες Πολιτείες, από τα τέλη του 19ου και καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα, φέρει όλα τα χαρακτηριστικά της Ορθόδοξης διασποράς ανά τον κόσμο. Κατά συνέπεια, οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί οργανώθηκαν εκκλησιαστικά κυρίως με βάση την εθνοτική τους προέλευση και με άξονα τις κατά τόπους Εκκλησίες από τις οποίες προέρχονταν.

Οι ιεραποστολικές, ωστόσο, και μεταναστευτικές απαρχές της Ορθοδοξίας στην Αμερική ανέδειξαν και κάποια σημαντικά εκκλησιολογικά ζητήματα: «Συνεπάγεται άραγε η εδαφική επέκταση ενός κράτους μια αυτονόητη επέκταση της δικαιοδοσίας της Εκκλησίας του (…);» Ο συγγραφέας προειδοποιεί ότι τέτοιες αντιλήψεις ενδέχεται να απηχούν«μια νοοτροπία αποικιοκρατίας» και να μην αποτελούν Κανονικές αρχές.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο συγκρότησε την εκκλησιαστική του παρουσία στις Ηνωμένες Πολιτείες, ύστερα από τη μετανάστευση πολλών πιστών από τη Θράκη, τον Πόντο και τη Μικρά Ασία, που ακολούθησε τη Μεγάλη Καταστροφή. Πρόκειται για μια φυσική ιστορική εξέλιξη που έχει ιδιαίτερη σημασία. Στο πλαίσιο αυτό, ιδρύθηκε η «Ιερά Αρχιεπισκοπή Βορείου και Νοτίου Αμερικής», χωρίς αυτό να σημαίνει ότι απευθυνόταν αποκλειστικά σε Έλληνες. Χαρακτηριστική ένδειξη του οικουμενικού της χαρακτήρα είναι το γεγονός ότι στη δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου υπάγονται Αλβανοί, Ουκρανοί, Καρπαθορώσοι και Παλαιστίνιοι, χωρίς κανείς από αυτούς να θεωρεί ότι έχει υποστεί εξελληνισμό ή ότι έχει με οποιονδήποτε τρόπο περάσει στο περιθώριο.

Ο συγγραφέας υπογραμμίζει ότι η παρουσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Αμερική δεν είχε ποτέ εθνοτικό χαρακτήρα: «Δεν ήλθε στη χώρα αυτή ως εθνοτική Εκκλησία (…) Η Αρχιεπισκοπή είναι “ελληνική”(…) χωρίς, ωστόσο, να καταργεί ή να καταπιέζει την εθνοτική προέλευση, τη γλώσσα και τον πολιτισμό των πιστών». Ακόμη και η λειτουργική πράξη αντανακλά αυτή την ποικιλία, καθώς οι κοινότητες χρησιμοποιούν την ελληνική, την αγγλική ή και τις δύο γλώσσες.

Με την πάροδο του χρόνου, η Ορθοδοξία στην Αμερική ρίζωσε βαθύτερα. Σήμερα, οι πιστοί δεν είναι πλέον απλώς μετανάστες, αλλά «γηγενείς, εγκατεστημένοι Χριστιανοί, που έχουν ριζώσει και αναπτυχθεί σε τούτη τη γη». Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει και την ανάγκη μιας σύγχρονης αντίληψης ενότητας, θεμελιωμένη στην Κανονική παράδοση και όχι στις εθνοτικές διακρίσεις.

Μια εύγλωττη αναλογία προσφέρει και το ίδιο το αμερικανικό πλαίσιο, όπως έχει παρατηρήσει «(…) ο πρώην Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Τζίμι Κάρτερ: “Δεν αποτελούμε χωνευτήρι, αλλά είμαστε ένα όμορφο μωσαϊκό. Διαφορετικοί άνθρωποι, διαφορετικές πεποιθήσεις, διαφορετικοί πόθοι, διαφορετικές ελπίδες, διαφορετικά όνειρα”». Ένα όραμα που ανταποκρίνεται άμεσα στην Ορθόδοξη αντίληψη της ενότητας μέσα από την πολυμορφία.

Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι το άρθρο διατυπώνει ένα συνεκτικό όραμα για την Ορθοδοξία στην Αμερική, το οποίο υπερβαίνει κάθε έννοια εθνικισμού, επαναφέροντας την Εκκλησία στις εκκλησιολογικές της βάσεις. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η προσήλωση στην Κανονική παράδοση, καθώς και «ο σεβασμός στις αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων (…)» που «αποτελεί τη μόνη ασφαλή οδό προς την ενότητα και την εν Χριστώ πρόοδο». Μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της αμερικανικής ιστορίας, η Ορθοδοξία  αναδεικνύεται έτσι ως μαρτυρία μιας βαθύτερης ενότητας, μιας ενότητας που αγκαλιάζει την πολυμορφία, παραμένοντας ταυτόχρονα ριζωμένη στην αμοιβαία πίστη και την κοινή ζωή.