Φοίνιξ, Αριζόνα — Στο πρόσφατο Ετήσιο Συνέδριο της οργάνωσης Leadership 100, όταν η συζήτηση επικεντρώθηκε στη συστηματική διάσωση και καταγραφή της ιστορικής μνήμης, η Cassandra Romas, έχοντας στα χέρια έναν μεγάλο φάκελο, πλησίασε τον Σεβασμιώτατο Αρχιεπίσκοπο Αμερικής κ. Ελπιδοφόρο. Ανοίγοντάς τον ο Αρχιεπίσκοπος αντίκρισε, προς μεγάλη του έκπληξη, τη μορφή του Αρχιεπισκόπου Αθηναγόρα, σε νεαρή ηλικία, με πυκνή μαύρη γενειάδα.
Οι εικόνες του μετέπειτα Οικουμενικού Πατριάρχη από τα πρώτα χρόνια της διακονίας του στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι εξαιρετικά σπάνιες. Ακόμη πιο σπάνιο ήταν και το σκηνικό: η φωτογραφία είχε ληφθεί σε εσωτερικό ναού που δεν υπάρχει πλέον. Πρόκειται για τον ναό του Ευαγγελισμού στο Έντικοτ της Νέας Υόρκης, ο οποίος, χάρη σε αυτό το μοναδικό σωζόμενο τεκμήριο, επανέρχεται τώρα στη συλλογική μνήμη.
Φωτογραφία: Η Cassandra Romas και ο Σεβασμιώτατος Αρχιεπίσκοπος Αμερικής κ. Ελπιδοφόρος, με τη φωτογραφία του νεαρού Αρχιεπισκόπου Αθηναγόρα, του μετέπειτα Οικουμενικού Πατριάρχη. (Ευγενική παραχώρηση από τον Menios Papadimitriou).
Η φωτογραφία προερχόταν από την ιδιωτική της συλλογή και φυλασσόταν επί σειρά ετών. Ήταν άγνωστη στο ευρύ κοινό. Πρόκειται για ένα εξαιρετικής σημασίας τεκμήριο όπως θα διαπίστωνε, λίγες μέρες αργότερα, ο διευθυντής των Εθνικών Αρχείων της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αμερικής. Τη χρονολόγησε στο καλοκαίρι του 1931, λίγους μόλις μήνες μετά την άφιξη του Αθηναγόρα στις Ηνωμένες Πολιτείες, έπειτα από τη θυελλώδη δεκαετία του 1920.
Για τους ιστορικούς, η ανακάλυψη αυτή ήρθε να καλύψει ουσιώδη κενά στην τεκμηρίωση της εποχής. Για τον σημερινό Αρχιεπίσκοπο — ο οποίος έλαβε γνώση της δωρεάς στο ίδιο συνέδριο όπου η Romas την παρουσίασε— αποτέλεσε μια απρόσμενη γέφυρα με τις απαρχές του αξιώματός του και με την πνευματική διαδοχή που το σφράγισε.
Οι φωτογραφίες, ωστόσο, αποτέλεσαν απλώς την αφετηρία. Η Romas βρίσκεται ήδη σε συνεχή συνεργασία με τα Εθνικά Αρχεία, προσφέροντας πολύτιμες πληροφορίες και οικογενειακές μαρτυρίες που δεν είχαν έως τώρα καταγραφεί επισήμως. Μέσα από τις γνώσεις, τα βιώματα και την οικογενειακή της μνήμη, οι ιστορικοί θα ανακτήσουν ακόμη περισσότερα στοιχεία για τον χαμένο ναό: τη διάταξή του, την κοινοτική του ζωή και τον ρόλο που διαδραμάτισε, κατά τα πρώτα έτη της διακονίας ενός εκκλησιαστικού ποιμένα, που θα αναλάμβανε αργότερα την πνευματική καθοδήγηση πλήθους πιστών.
«Η Cassandra δεν προσέφερε απλώς μια φωτογραφία» δήλωσε ο Διευθυντής των Εθνικών Αρχείων, Aristomenis Papadimitriou. «Προσέφερε μνήμη, διορατικότητα και ζώσα ιστορία. Η συζήτηση μαζί της μας παρείχε γνώσεις τις οποίες τα επίσημα αρχεία δεν θα μπορούσαν να διασώσουν».
Έχει ήδη ξεκινήσει, σε παναρχιεπισκοπικό επίπεδο, μια συνεργασία με σκοπό τον εμπλουτισμό, την κριτική επανεξέταση και τη διεύρυνση της μέχρι σήμερα καταγραφής της Ορθόδοξης Χριστιανοσύνης στην Αμερική.
Τα Εθνικά Αρχεία εκλαμβάνουν τη στιγμή αυτή ως κάλεσμα ευθύνης.
Σε ολόκληρη τη χώρα, αναρίθμητες οικογένειες φυλάσσουν φωτογραφίες, επιστολές και κειμήλια που τεκμηριώνουν ουσιαστικά την πολιτιστική, κοινωνική και πνευματική ζωή της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αμερικής. Ορισμένα βρίσκονται καταχωρισμένα σε λευκώματα· άλλα παραμένουν σε κουτιά, σε σοφίτες ή και σε υπόγεια. Πολλοί κάτοχοί τους ενδέχεται να μην αντιλαμβάνονται τη σημασία που έχουν για το ευρύτερο σύνολο, πόσο ευάλωτα και δυσεύρετα είναι — ούτε πόσο επιτακτική είναι η ανάγκη να αξιοποιηθούν για την πληρέστερη αποτύπωση της ιστορικής μαρτυρίας.
Γι’ αυτόν τον λόγο, τα Εθνικά Αρχεία εγκαινιάζουν φέτος μια φιλόδοξη εκστρατεία συλλογής τεκμηρίων σε τοπικό επίπεδο, με στόχο τον εντοπισμό και τη διάσωση του υλικού που βρίσκεται σε ιδιωτικά χέρια, προτού αυτό χαθεί οριστικά στο πέρασμα του χρόνου. Η πρωτοβουλία αυτή θα στηρίξει τη συντήρηση και τη φύλαξή του, καθώς και την ενεργό συμμετοχή των δωρητών στην τεκμηρίωση της ιστορίας. «Στον αθάνατο Επιτάφιο λόγο του, όπως τον κατέγραψε ο Θουκυδίδης, ο Περικλής υπενθύμιζε στους Αθηναίους ότι η μνήμη της κοινότητας είναι ριζωμένη στις ψυχές των ανθρώπων· δεν είναι μόνο χαραγμένη στην πέτρα. Κατά τον ίδιο τρόπο και η ιστορία της δικής μας κοινότητας στην Αμερική δεν ζει αποκλειστικά στα μεγαλόπρεπα μνημεία ή στα επίσημα έγγραφα» ανέφερε χαρακτηριστικά ο Papadimitriou. «Ζει στις φωτογραφίες που φυλάσσουν οι οικογένειες, στις επιστολές που διατηρούν, στις αφηγήσεις που μεταδίδουν. Η προσφορά της Cassandra Romas μάς υπενθυμίζει ότι η επόμενη μεγάλη ανακάλυψη ενδέχεται να βρίσκεται σε κάποιο σπίτι, περιμένοντας να αναγνωριστεί».
Για τη Romas, η απόφαση να προσφέρει το υλικό αυτό στηρίχθηκε στην απλή πεποίθηση ότι το παρελθόν ανήκει σε όλους. Η συνάντησή της με τον σημερινό Αρχιεπίσκοπο και η κοινοποίηση των φωτογραφιών ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο αυτή τη βεβαιότητα, μετατρέποντας ένα ιδιωτικό οικογενειακό ενθύμιο σε κτήμα κοινής μνήμης.
«Συνειδητοποίησα ότι αυτές οι εικόνες δεν αποτελούσαν μόνο μέρος της ιστορίας της οικογένειάς μου» ανέφερε. «Ήταν μέρος μιας ευρύτερης ιστορίας που άξιζε να διαφυλαχθεί και να κοινοποιηθεί». Το παράδειγμά της λειτουργεί πλέον ως πρόσκληση σε όλους.
Εάν διαθέτετε φωτογραφίες, έγγραφα, ηχογραφήσεις ή κειμήλια που ενδέχεται να έχουν ιστορική ή πολιτιστική αξία — όσο ταπεινά κι αν φαίνονται — τα Εθνικά Αρχεία σάς καλούν να απευθυνθείτε σε αυτά. Οι αρχειονόμοι είναι έτοιμοι να συνδράμουν στην αξιολόγηση, τη συντήρηση και την τεκμηρίωση του υλικού, διασφαλίζοντας ότι αυτό θα διαφυλαχθεί με προσήκοντα τρόπο και ότι θα καταστεί προσβάσιμο στις επόμενες γενιές. Κάπου μέσα σε ένα συρτάρι, σε ένα κουτί ή σε κάποιο λεύκωμα, να βρίσκεται ίσως ένας ακόμη χαμένος ναός, μία άγνωστη στιγμή από τα πρώτα βήματα ενός δημόσιου προσώπου, ένα ακόμη κομμάτι μνήμης που αναμένει να έρθει στο φως.
Όπως έδειξε και η Cassandra Romas, η πράξη της κοινοποίησης όσων διαφυλάσσουμε μπορεί να φωτίσει όσα θεωρούσαμε χαμένα και να βοηθήσει μια κοινότητα να ανακτήσει τις λησμονημένες μνήμες της για να αφηγηθεί ιστορίες που κινδύνευσαν να μείνουν βουβές· όχι απλώς για να ακουστούν, αλλά και για να προικίσουν πνευματικά τις γενιές που θα ‘ρθουν.
Η σπάνια φωτογραφία του νεαρού Αρχιεπισκόπου Αθηναγόρα ελήφθη στο εσωτερικό ναού που δεν υπάρχει πλέον (Ευγενική παραχώρηση από την Cassandra Romas)
