Εννέα παραστάσεις από την Εβδομάδα των Παθών στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης

Εννέα παραστάσεις από τα Πάθη του Χριστού – από την άρνηση του Πέτρου έως την άρση του Σταυρού και τη Σταύρωση – όπως αποδίδονται σε έργα της ευρωπαϊκής ζωγραφικής, σε μια διαδρομή τριών αιώνων: Ελ Γκρέκο, Καραβάτζιο, Φρα Αντζέλικο, Ουτσέλλο και άλλοι. Όλα στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης.

1. Ελ Γκρέκο (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος). Ελληνικής καταγωγής, Ηράκλειο (Χάνδακας) 1541–1614 Τολέδο. «Ο Χριστός φέρων τον Σταυρό», περ. 1577–87. Λάδι σε καμβά.

Ο Ελ Γκρέκο φιλοτέχνησε πολυάριθμες παραστάσεις του Χριστού που φέρει τον Σταυρό· η συγκεκριμένη, ωστόσο, συγκαταλέγεται στις πιο νεωτερικές και επιμελημένες. Πιθανότατα πρόκειται για την παλαιότερη εκδοχή του θέματος, την πρώτη που δημιούργησε στην Ισπανία, υιοθετώντας μια λιγότερο αφηγηματική προσέγγιση, δίχως άλλες εικονισμένες μορφές και χωρίς σαφή προσδιορισμό του χώρου. Έτσι, αντί για μια εκτενή σκηνική ανάπτυξη, φιλοτεχνεί μια μορφή έντονα εστιασμένη, σχεδόν λατρευτική, με άμεση και καταλυτική παρουσία, γεμάτη πάθος. Η εκούσια θυσία του Χριστού για τον άνθρωπο αποδίδεται μέσα από τον ευγενικό, σχεδόν εκλεπτυσμένο τρόπο με τον οποίο ο Χριστός αγκαλιάζει τον βαρύ Σταυρό, έχοντας το βλέμμα Του στραμμένο προς τον ουρανό.

2. Καραβάτζιο (Caravaggio), κατά κόσμον Μικελάντζελο Μερίζι (Michelangelo Merisi). Ιταλικής καταγωγής, Μιλάνο ή Καραβάτζιο 1571–1610 Πόρτο Έρκολε.
«Η άρνηση του Αγίου Πέτρου», 1610. Λάδι σε καμβά.

Τα ύστερα έργα του Καραβάτζιο, που φιλοτεχνήθηκαν στη Νάπολη, αντλούν τη δραματική τους δύναμη από τις έντονες αντιθέσεις ανάμεσα στις φωτισμένες επιφάνειες και το βαθύ σκοτάδι του φόντου. Ο πίνακας αυτός – ένα υπόδειγμα αφηγηματικής λιτότητας – δημιουργήθηκε κατά τους τελευταίους μήνες της ζωής του και σηματοδοτεί μια κορύφωση του ανατρεπτικού του ύφους. Ο Πέτρος εικονίζεται μπροστά σε ένα τζάκι, να κατηγορείται ως ακόλουθος του Ιησού. Ο δείκτης του στρατιώτη και τα δύο δάχτυλα της γυναίκας παραπέμπουν στις τρεις κατηγορίες και στην τριπλή άρνηση του Πέτρου. Το έτος 1613, ο πίνακας ανήκε στον ζωγράφο Γκουίντο Ρένι, ο οποίος τον είχε λάβει από τον χαράκτη Λούκα Τσιαμπερλάνο ως αντίτιμο οφειλής.

3. «Το φιλί του Ιούδα». Ανώνυμος καλλιτέχνης «Monvaerni», Γαλλία (Λιμόζ), τέλη 15ου αιώνα. Σμάλτο σε χαλκό, εν μέρει επιχρυσωμένο.

Σχεδόν όλοι οι πρώτοι τεχνίτες σμάλτου στη Λιμόζ παραμένουν άγνωστοι· ορισμένοι, ωστόσο, ξεχωρίζουν χάρη στο ιδιαίτερο ύφος τους, που είναι στις μέρες μας εύκολα αναγνωρίσιμο, γεγονός που διευκολύνει την απόδοση των έργων. Οι τεχνίτες αυτοί δεν  συγκροτούσαν συντεχνίες. Από τον 16ο αιώνα και εξής, κάποιες οικογένειες — όπως οι Πενικό (Pénicaud), Λιμουζέν (Limosin), Ρεϊμόν (Reymond) και ντε Κουρ (de Court)— διατήρησαν, από γενιά σε γενιά, έναν κυρίαρχο ρόλο στην παραγωγή, φτάνοντας σε κάποιες  περιπτώσεις ως τον 17ο αιώνα. Έως το 1530, περίπου, απέδιδαν στην τέχνη τους κυρίως θρησκευτική θεματική, ενώ κατά την περίοδο 1500–1530, ήταν χαρακτηριστικά στα έργα τους τα λαμπερά χρώματα, φτιαγμένα από ένα ειδικό γυαλί, που παρουσίασε, με την πάροδο του χρόνου, σημάδια φθοράς. Πολλές από τις πρώιμες δημιουργίες τους ήταν τρίπτυχες, προορισμένες για την κατ’ ιδίαν λατρεία, ενώ άλλες συγκροτούσαν εκκλησιαστικές συνθέσεις για την Αγία Τράπεζα, στις οποίες αναπτύσσονταν συχνά σειρές βιβλικών παραστάσεων. Από τη δεκαετία του 1530 και εξής, ορισμένα έργα με κοσμικά θέματα φαίνεται ότι εντάχθηκαν στη ξύλινη επένδυση μικρών χώρων.

4. Ανώνυμος Φλαμανδός καλλιτέχνης, Μπρυζ (Bruges). «Ο Χριστός φέρων τον Σταυρό», περ. 1470.

Με φόντο ένα σύγχρονο για την εποχή αστικό τοπίο, η θεατρική αυτή απόδοση του Χριστού καθ’ οδόν προς τον Γολγοθά παραπέμπει στην Πομπή του Τιμίου Αίματος, μια ετήσια αστική εορτή στο Μπρυζ. Μια αναπαράσταση του δρώμενου αυτής της εκδήλωσης παρουσιάζεται και στο παρόν έργο: ο Χριστός που φέρει τον Σταυρό με τη βοήθεια του Σίμωνος του Κυρηναίου, η Βερονίκη που λαμβάνει το αποτύπωμα του Αγίου Προσώπου και η Παναγία με τον Άγιο Ιωάννη που περιμένουν τον Χριστό. Καθώς ήταν οργανωτής της εκδήλωσης η Αδελφότητα του Τιμίου Αίματος, εικονίζονται στον πίνακα και τα μέλη της, να ακολουθούν έναν έφιππο οπλίτη που φέρει το επίσημο λάβαρο της αδελφότητας.

5. Φρα Αντζέλικο (Fra Angelico), κατά κόσμον Γκουίντο ντι Πιέτρο (Guido di Pietro). Ιταλικής καταγωγής, Βίκιο ντι Μουτζέλο περ. 1395–1455 Ρώμη. «Η Σταύρωση», περ. 1420–23.

Το πρώιμο αυτό έργο του Φρα Αντζέλικο, που πιθανότατα προοριζόταν για κατ’ ιδίαν λατρεία, αναδεικνύει τη δραματικότητα της Σταύρωσης του Χριστού: σε ένα πρώτο πλάνο, η Παναγία, περιστοιχισμένη από τη θρηνούσα Μαρία Μαγδαληνή και τη Μαρία του Κλωπά, εικονίζεται να καταρρέει από τη θλίψη της. Πίσω τους, μια ομάδα Ρωμαίων στρατιωτών στέκονται με τα άλογά τους, φρουροί γύρω από τον Σταυρό. Κάποιοι από αυτούς στρέφουν το βλέμμα τους προς τον Χριστό, ενώ άλλοι ανταλλάσσουν ματιές μεταξύ τους. Η νεωτερική αυτή κυκλική σύνθεση έλκει την έμπνευσή της από τις χάλκινες πύλες που φιλοτέχνησε ο Λορέντσο Γκιμπέρτι (Lorenzo Ghiberti) στο Βαπτιστήριο της Φλωρεντίας. Με έμφαση στην απόδοση της διάστασης του χώρου και στην πειστική έκφραση των ανθρώπινων συναισθημάτων, το έργο αυτό προαναγγέλλει εκείνα τα χαρακτηριστικά που θα καθιερώσουν το ύφος του Φρα Αντζέλικο.

6. Αποδίδεται στον Ουγκολίνο ντα Σιένα. Ιταλικής καταγωγής, από τη Σιένα. Μαρτυρείται από το 1317, απεβίωσε το 1339 (;) ή το 1349. «Η Σταύρωση», περ. 1315–1320. Τέμπερα σε ξύλο, επίχρυσο φόντο.

Γνωστός τόσο στη Φλωρεντία όσο και στη Σιένα, ο Ουγκολίνο υπήρξε στενός ακόλουθος του Ντούτσιο ντι Μπουονινσένια (Duccio di Buoninsegna), από τον οποίο εμπνεύστηκε το αξιοπρόσεκτο παιχνίδι του χρώματος και τη χρήση της χειρονομίας και της έκφρασης, δημιουργώντας ένα ύφος λυρικό και συνάμα τραγικό. Η παρουσία των Αγίων, Φραγκίσκου και Κλάρας, υποδηλώνει ότι ο πίνακας ανήκε σε Φραγκισκανό μοναχό ή μοναχή, ή ενδεχομένως σε κάποιο μέλος της λαϊκής φραγκισκανικής αδελφότητας, που συνδεόταν στενά με τη λατρεία της Σταύρωσης του Χριστού, καθώς η τελευταία είχε αναφορά στα Στίγματα του Αγίου Φραγκίσκου και ο Άγιος έφερε στο σώμα του ίχνη από τις πληγές του Εσταυρωμένου.

7. Πάολο Ουτσέλλο (Paolo Uccello), κατά κόσμον Πάολο ντι Ντόνο (Paolo di Dono).
Ιταλικής καταγωγής, Φλωρεντία 1397–1475 Φλωρεντία. «Η Σταύρωση», πιθανότατα περί τα μέσα της δεκαετίας του 1450. Τέμπερα σε ξύλο, επίχρυσο φόντο.

Ο Ουτσέλλο είναι γνωστός κυρίως για τις σκηνές μαχών στο παλάτι των Μεδίκων και για τις τοιχογραφίες στο μοναστηριακό συγκρότημα της Σάντα Μαρία Νοβέλλα (Santa Maria Novella) στη Φλωρεντία. Φιλοτέχνησε, ωστόσο, και μικρές εικόνες για κατ’ ιδίαν λατρεία. Το φορητό αυτό τρίπτυχο απεικονίζει, στη βάση του Σταυρού, μια μοναχή του τάγματος της Αγίας Βριγίτης, η οποία αναγνωρίζεται από την επιγραφή ως Αδελφή Φελισίτα (πιθανώς η Φελισίτα ντι Φραντσέσκο Καζαβέκια [Felicita di Francesco Casavecchia], που εντάχθηκε στο τάγμα τον Ιανουάριο του 1455, χρονολογία που συμπίπτει περίπου με τη δημιουργία του έργου). Το τρίπτυχο φιλοτεχνήθηκε για τις κατ’ ιδίαν λατρευτικές της ανάγκες, στο κελί της, στο μοναστήρι της Σάντα Μαρία ντελ Παραδίσο (Santa Maria del Paradiso), κοντά στη Φλωρεντία.

8. Το έργο αποδίδεται στον Γιόος φαν Κλέφε (Joos van Cleve) και σε Φλαμανδό συνεργάτη του. Κάτω Χώρες, Κλέφε περ. 1485–1540/41 Αμβέρσα. «Σταύρωση με Αγίους και Δωρητή», περ. 1520. Λάδι σε ξύλο.

Το εξαίρετο αυτό τρίπτυχο συνδυάζει τις αρετές της τοπιογραφίας με την εκφραστική απόδοση των μορφών του Γιόος φαν Κλέφε. Η Σταύρωση, την οποία παρακολουθούν η Παναγία, ο Άγιος Ιωάννης και ο δωρητής με τον Άγιο Παύλο, τον προστάτη του, απεικονίζεται μέσα σε ένα διευρυμένο τοπίο: η πανοραμική θέα του προσδίδει στο σύνολο συνοχή και ενότητα. Στην αριστερή πτέρυγα, εικονίζονται ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής και η Αγία Αικατερίνη, ενώ στη δεξιά, ο Άγιος Αντώνιος της Πάδοβας και ο Άγιος Νικόλαος του Τολεντίνο. Οι δύο τελευταίοι υποδηλώνουν ότι το έργο φιλοτεχνήθηκε για κάποιον παραγγελιοδότη από την Ιταλία. Το πλαίσιο είναι αυθεντικό.

9. Στεφάνο ντα Βερόνα (Stefano da Verona), κατά κόσμον Στεφάνο ντι Τζοβάννι ντ’ Αρμπόζιο ντι Φράντσια (Stefano di Giovanni d’Arbosio di Francia).  Ιταλικής καταγωγής, Παρίσι ή Παβία περ. 1374/75 – μετά το 1438, Βερόνα. «Η Σταύρωση», περ. 1400. Τέμπερα σε ξύλο, επίχρυσο φόντο.

Το έργο διακρίνεται για τη λιτή του σύνθεση και την εκλεπτυσμένη απόδοση της θλίψης στα πρόσωπα, χαρακτηριστικά της ζωγραφικής στην κοσμοπολίτικη αυλή του Μιλάνου. Ο Στεφάνο υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του Διεθνούς Γοτθικού ρυθμού, που συγκεντρώνει πολλά στοιχεία βουργουνδικής γλυπτικής και γαλλικής μικρογραφίας. Το σφυρήλατο επίχρυσο φόντο παραπέμπει σε ανάλογα έργα εκλεκτής χρυσοχοΐας (τα ρόδα χωρίς αγκάθια αποτελούν σύμβολα της Παναγίας). Η Μαρία η Μαγδαληνή, γονατισμένη στη βάση του Σταυρού, εικονίζεται, κατά τρόπο ασυνήθιστο, να φορά μια πολύτιμη γούνα ερμίνας, στοιχείο που υποδηλώνει ότι το έργο προοριζόταν πιθανόν για κάποιον εκλεκτό παραγγελιοδότη.